خانه بانک فکرافزار مقالات دانش تفکر هشیاری موقعیتی

هشیاری موقعیتی


b_250_200_16777215_00_images_stories_article-1_situational-awarness.jpgهشیاری موقعیتی (situational awareness) ادراک عناصر محیطی با توجه به زمان یا فضا، درک معنای آن‌ها و پیش‌بینی وضعیت آن‌هاست پس از اینکه بعضی از متغیرها، همچون زمان یا سایر متغیرها، همچون رویدادی از پیش تعیین‌شده تغییر کرده‌اند. هشیاری موقعیتی شامل آگاهی از رویدادهای پیرامون به منظور درک نحوه اثرگذاری بلادرنگ و نیز نحوه اثرگذاری آتی اطلاعات، رویدادها و اعمال خود فرد بر اهداف و مقاصد است. فردی با هشیاری موقعیتی قوی به طور کلی دانش بسیار زیادی درباره ورودی‌ها و خروجی‌های سیستم دارد، یعنی «احساس» ذاتی موقعیت‌ها و افراد و اتفاقاتی که به سبب تسلط فرد بر متغیرها ادامه می‌یابد. آگاه‌نبودن از موقعیت یا داشتن آگاهی نامناسب از آن را به عنوان یکی از عوامل اصلی تصادفات شناسایی کرده‌ و آن را به خطای انسانی نسبت داده‌اند. بنابراین، آگاهی از موقعیت به ویژه در حوزه‌های کاری حائز اهمیت است، زیرا در این حوزه‌ها جریان اطلاعات بسیار زیاد است و تصمیم‌گیری ضعیف منجر به عواقب جدی و خطرناک می‌شود.

در جاهایی که پیچیدگی فنی و موقعیتی فرد تصمیم‌گیرنده، مسئله‌ای نگران‌کننده است وجود هشیاری موقعیتی کامل و دقیق و لحظه‌ای ضروری است. آگاهی از موقعیت را پایه‌ای حیاتی و در عین حال دشوار برای تصمیم‌گیری موفق در سرتاسر طیف گسترده‌ای از سیستم‌های پیچیده و پویا بازشناسی کرده‌اند، از جمله هوانوردی، کنترل ترافیک هوایی، ناوبری کشتی، مراقبت‌های بهداشتی، عملیات‌های واکنش‌ فوریتی و فرماندهی نظامی و کنترل و نیز مدیریت سکوهای نفتی و نیروگاه هسته‌ای.
جدول زیر رابطه بین بعضی از فرایندهای شناختی دیگر را نشان می‌دهد:
 

b_250_200_16777215_00_images_stories_article-1_awarness-table.jpg

 

مدل نظری
متداول‌ترین ساختار نظری هشیاری موقعیتی سه گام یا سه مرحله از شکل‌گیری آگاهی از موقعیت را نشان می‌دهد: ادراک و فهم و پیش‌بینی.
- ادراک (سطح اول از هشیاری موقعیتی): اولین گام در دستیابی به هشیاری موقعیتی، ادراک وضعیت و ویژگی‌ها و پویایی عناصر مربوط به محیط است. بنابراین، پایه بنیادی هشیاری موقعیتی شامل فرایندهای نظارت، تشخیص نشانه و بازشناسی ساده است که منجر به آگاهی از عناصر چندگانه موقعیتی (اشیاء، رویدادها، افراد، سیستم‌ها و عوامل محیطی) و وضعیت‌های فعلی (مکان‌ها، موقعیت‌ها، حالت‌ها، کنش‌ها) می‌شود.
- فهم (سطح دوم از هشیاری موقعیتی): گام بعدی در شکل‌گیری هشیاری موقعیتی دربرگیرنده ترکیب عناصر پراکنده سطح اول هشیاری موقعیتی از طریق فرایندهای تشخیص الگو، تفسیر و ارزیابی است. سطح دوم از هشیاری موقعیتی مستلزم یکپارچه‌سازی این اطلاعات برای درک نحوه اثرگذاری آن‌ها بر اهداف و مقاصد فرد است. این سطح شامل ایجاد تصویری جامع از جهان یا ایجاد تصویری از آن بخش از جهان می‌شود که مورد علاقه فرد است.
- پیش‌بینی (سطح سوم از هشیاری موقعیتی): سومین و بالاترین سطح از هشیاری موقعیتی شامل توانایی پیش‌بینی کنش‌های آتی عناصر محیط می‌شود. سطح سوم هشیاری موقعیتی از طریق آگاهی از وضعیت و پویایی عناصر و فهم وضعیت (سطح اول و دوم هشیاری موقعیتی) و سپس نتیجه‌گیری به‌موقع از این اطلاعات برای تعیین چگونگی اثرگذاری آن‌ها بر وضعیت‌های آتی محیط عملیاتی به دست می‌آید.
علاوه بر این:
• نقش اهداف و پردازش هدف در هدایت توجه و تفسیر اهمیت اطلاعات ادراک‌شده،
• نقش برجسته اطلاعات در «جلب» توجه به روش داده محور و اهمیت به‌کارگیری متناوب پردازش هدف محور و اطلاعات محور،
• نقش انتظارات (تأمین‌شده به وسیله روش جاری وضعیت و ذخیره حافظه بلندمدت) در جلب توجه و تفسیر اطلاعات،
• تقاضاهای سنگین در حافظه کاری محدود که هشیاری موقعیتی را برای تازه‌کاران و برای افرادی که در موقعیت‌های جدید قرار می‌گیرند محدود می‌سازد، اما مزایای فوق‌العاده مدل‌ها و الگوهای ذهنی با طرح اولیه که تا حد زیادی مانع این محدودیت‌ها می‌شود، مطابقت پیدا می‌کنند.
• به‌کارگیری مدل‌های ذهنی برای ارائه وسیله‌ای در جهت یکپارچه‌سازی بخش‌های گوناگون اطلاعات و فهم معنای آن (در ارتباط با اهداف) و کمک به افراد برای پیش‌بینی‌‌ مفید رویدادها و وضعیت‌های احتمالی آینده.

هشیاری موقعیتی تیمی
در بسیاری از سازمان‌ها و ادارات، افراد نه به صورت فردی بلکه به صورت گروهی کار می‌کنند. بنابراین، لازم است که نه فقط هشیاری موقعیتی تک‌تک اعضای گروه بلکه هشیاری موقعیتی کل گروه را در نظر بگیریم. برای درک ملزومات هشیاری موقعیتی تیمی، ابتدا لازم است که به‌روشنی تعریف کنیم گروه از چه تشکیل شده است. تیم فقط گروهی از افراد نیست و چند ویژگی تعریف‌شده دارد. طبق تعریف، تیم مجموعه‌ای تشخیص‌پذیر از دو یا چند فرد است که به صورت پویا با یکدیگر تعامل دارند و به طرز لازم و ملزوم و انطباقی در جهت هدف یا مأموریتی مشترک و ارزشمند پیش می‌روند؛ نیز برای هر یک از این افراد نقش یا عملکرد ویژه‌ با طول عمر عضویت محدود اختصاص یافته است.
طبق تعریف، هشیاری موقعیتی تیمی «موقعیتی اجتماعی است که در آن هر عضو، هشیاری موقعیتی مورد نیاز برای مسئولیت‌های خود را داراست». موفقیت یا شکست تیم به موفقیت یا شکست هریک از اعضای آن بستگی دارد. اگر هشیاری موقعیتی هریک از اعضا ضعیف باشد، ممکن است منجر به خطایی اساسی در عملکرد شود که در نهایت موفقیت کل تیم را تضعیف می‌کند. براساس این تعریف، هریک از اعضای تیم باید در عوامل مرتبط با کار خود دارای سطح هشیاری موقعیتی بالایی باشند. این کافی نیست که یک عضو تیم از اطلاعات مهم آگاه باشد وقتی اعضای تیمی که به آن اطلاعات نیاز دارند، آگاه نیستند.
هشیاری موقعیتی تیمی مؤثر بستگی به این دارد که اعضای تیم با کمک‌گرفتن از پایگاه اطلاعات مشترک، پیش‌بینی‌های درست و دقیق درباره عملکرد تیم داشته باشند. این مفهوم که آن را با عنوان حفظ «مدل ذهنی مشترک» می‌شناسند، به اعضای تیم اجازه می‌دهد که به طور مؤثری:
• منتظر نیازهای سایر اعضا باشند.
• نیازهای سایر اعضا را پیش‌بینی ‌کنند.
• با تکالیفی که مستلزم کارآمدی هستند، سازگار ‌شوند.
برای اطمینان از مدل ذهنی مشترک موقعیت، اعضای تیم باید دانش خود را در ارتباط با موارد زیر به اشتراک بگذارند:
• تکلیف و اهداف تیم
• وظایف فردی
• نقش و مسئولیت اعضای تیم
برای ایجاد پایه‌ای محکم در هشیاری موقعیتی تیمی، اعضا باید اطلاعاتی داشته باشند که به آن‌ها کمک کند از وظیفه کلی تیم انتظارات مرتبطی داشته باشند.

از دست‌دادن هشیاری موقعیتی
از دست‌دادن هشیاری موقعیتی معمولاً طی دوره‌ای رخ می‌دهد و نشانه‌ها و آثاری از خود به‌جا می‌گذارد. نشانه‌های زیر هشدارهایی برای از دست‌دادن یا کاهش هشیاری موقعیتی هستند:
• سردرگمی یا احساس درونی: آشفتگی در تیم یا احساسی درونی که کارها درست پیش نمی‌رود. این نشانه یکی از نشانه‌های مطمئن است زیرا بدن، محرک‌ها را خیلی زودتر از آنکه ما بتوانیم آگاهانه نتیجه‌‌گیری کنیم شناسایی ‌می‌کند. به احساسات خود اعتماد کنید!
• هیچ‌کس حواسش به خطرات نیست و آن‌ها را بررسی نمی‌کند.
• به‌کارگیری روش‌های نامناسب که موجب می‌شود فرد یا تیم در وضعیتی مبهم قرار بگیرد و نتواند نتایج را با قطعیت پیش‌بینی کند.
• انحراف از مقررات: علاوه بر تخطی از روش‌ها، در حوزه‌ای ناشناخته فعالیت می‌کنیم که عواقب اعمالمان با هیچ درجه‌ای از قطعیت پیش‌بینی نمی‌شود.
• دست‌نیافتن به اهداف برنامه‌ریزی‌شده: هر تحول در جهت دستیابی به اهداف یا مقاصدی است. زمانی‌که به این اهداف نمی‌رسیم، باید از خودت بپرسیم چرا و به طور منظم شروع به ارزیابی وضعیتمان کنیم.
• اختلاف حل‌نشده: وقتی دو یا چند بخش از اطلاعات باهم انطباق ندارند، باید پیوسته در جست‌وجوی اطلاعات بیشتر باشیم تا زمانی‌که این اختلاف حل شود.
• ابهام: وقتی اطلاعات گیج‌کننده یا نامشخص هستند، باید پیش از ادامه‌دادن آن‌ها را روشن بسازیم یا جاهای خالی را پر کنیم.
• دل‌مشغولی یا اشتغال ذهنی: وقتی فردی دل‌مشغول کاری باشد یا سرگرم کار و مسائل شخصی خود شود، نمی‌تواند سایر اطلاعات مهم را تشخیص بدهد.

حفظ هشیاری
حفظ هشیاری موقعیتی از طریق ارتباطات مؤثر و ترکیبی از اقدامات زیر رخ می‌دهد:
• تشخیص اینکه چه زمانی تیم از روش‌های استاندارد منحرف ‌شده است و آگاه‌ساختن دیگران از آن.
• نظارت بر عملکرد سایر اعضای تیم.
• تهیه اطلاعات از پیش.
• شناسایی مشکلات احتمالی یا مشکلات موجود (یعنی مشکلات مربوط به تجهیزات یا مشکلات عملیاتی).
• نشان‌دادن آگاهی از عملکرد کار.
• دنبال‌کردن رشته‌ای از اقدامات به هنگام نیاز.
• ابراز آگاهی از وضعیت مأموریت.
• ارزیابی مستمر و ارزیابی مجدد وضعیت در ارتباط با هدف (اهداف) مأموریت.
• روشن‌سازی انتظارات از تمام اعضای تیم برای رفع تردید.

موانع هشیاری موقعیتی
موانع زیر توانایی ما را برای درک موقعیت کاهش می‌دهد. شناخت این موانع و اقدامات اصلاحی در این راستا از وظایف همه اعضای تیم است.
۱- ادراک بر اساس پردازش اطلاعات نادرست
ادراک، تصویر ذهنی ما از واقعیت است. میزان و کیفیت اطلاعات در دسترس همه تصاویر ذهنی ما از موقعیت عملیاتی جاری را محدود می‌سازد. اطلاعات ناکافی اطمینان از هم‌ترازی تصاویر ذهنی‌‌مان با واقعیت را دشوار می‌سازد. تصویر ذهنی ما تحت‌تأثیر عوامل زیر است:
• تجارب گذشته: ما بر اساس اطلاعات مبتنی بر دانش‌مان عمل می‌کنیم. هنگامی‌که به نظر می‌رسد با اطلاعاتی مشابه با اطلاعاتی که با آن آشنا هستیم مواجه شده‌ایم، طوری عمل می‌کنیم که گویی هر دو یکی هستند.
• انتظارات: ما اطلاعات را به گونه‌ای تفسیر می‌کنیم که اقدام برنامه‌ریزی‌شده را تأیید کند. ممکن است توجیه کنیم که حرکت کشتی را با محاسبه اشتباه جریان آب برنامه‌ریزی کردند، وقتی که در واقعیت کسی برای خطای ابزار آلات تاوانی نداده است.
• فیلترها: ما اطلاعات را در اختیار داریم، اما از آن استفاده نمی‌کنیم. ما به اطلاعاتی که مطابق با تصویر ذهنی‌مان نیستند توجه نمی‌کنیم.
۲- انگیزه بیش‌ازحد
این رفتار انتظارات و فیلترهایی را تحمیل می‌کند که بر توانایی ما در ارزیابی کامل موقعیت و هرگونه مخاطره ایمن اثر می‌گذارد.
۳- خوشنودی
فرض اینکه همه‌چیز تحت کنترل است بر هشیاری اثر می‌گذارد. به‌چالش‌کشیدن خود و/یا تیم برای آمادگی در برابر پیشامدها (به طور مثال، برنامه‌ریزی یا آموزش) ممکن است مانع خشنودی شود.
۴- اضافه‌بار ذهنی
اضافه‌بار ذهنی باعث حواس‌پرتی، دل‌مشغولی، افزایش اشتباه‌ها و استرس زیاد می‌شود. در اولویت‌قراردادن و تفویض وظایف و به‌حداقل‌رساندن عوامل حواس‌پرتی در کار، ایمنی را در وضعیت اضافه‌بار بهبود می‌بخشد.
۵- خستگی
خستگی بر هشیاری اثر می‌گذارد. تنظیم روال کار و ایجاد نظم در خواب، خستگی را به حداقل می‌رساند.
۶- ارتباطات ضعیف
سطح به‌دست‌آمده در هشیاری موقعیتی با سطح و کیفیت ارتباطات مشاهده‌شده در تیم مرتبط است.

مولف: حمید همتی
ترجمه: زهرا حسینیان
منابع:

http://en.wikipedia.org/wiki/Situation_awareness
https://www.uscg.mil/auxiliary/training/tct/chap5.pdf

 

Share this post

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

خانه بانک فکرافزار مقالات دانش تفکر هشیاری موقعیتی